Akıllı İlaç Davasında İhtiyati Tedbir: Şartlar, Tıbbi Rapor ve Yargıtay’ın 2024 Kararı
Kısa cevap: SGK'nın karşılamadığı bir ilaç için açılan davada, yargılama sürerken ilacın karşılanması ihtiyati tedbir yoluyla istenebilir (HMK m. 389). Ancak tedbir kendiliğinden verilmez: Yargıtay 10. Hukuk Dairesi 06.12.2024 tarihli kararında, ilacın hayati önemini, mevcut tedavilere göre sürekli daha etkili olduğunu ve kullanılmazsa ciddi, geri dönüşü olmayan bir bozulmaya yol açacağını gösteren yeterli bir tıbbi otorite raporu dosyada yoksa, davanın esasını çözecek nitelikte tedbir verilmemesi gerektiğini belirtmiştir. Talebin reddine karşı istinaf yoluna başvurulabilir (HMK m. 341/1-b).
Son güncelleme: 28 Eylül 2026 · Bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık veya tıbbi tavsiye değildir.
İhtiyati Tedbir Bu Davalarda Ne İşe Yarar?
İlaç bedeline ilişkin davalar uzun sürebilir. Örneğin Tecentriq ve Altuzan bedeli için 2021'de açılan bir davada, Yargıtay 2025'te dosyayı eksik belge nedeniyle geri çevirmiş ve esasa ilişkin nihai karar hâlâ verilmemiştir (Yargıtay 10. HD, E. 2025/2118, K. 2025/5765; ayrıntı için Tecentriq yazımız). Onkolojik tedavide bu kadar beklemek çoğu zaman mümkün değildir.
İhtiyati tedbir, bu bekleme süresine karşı öngörülmüş geçici hukuki korumadır. Mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından ya da imkânsız hâle geleceğinden veya gecikme sebebiyle ciddi bir zarar doğacağından endişe edilmesi hâllerinde verilebilir (HMK m. 389/1). Mahkeme, zararı engelleyecek her türlü tedbire, bu arada bir şeyin yapılmasına da karar verebilir (HMK m. 391/1); ilaç davalarında istenen tedbir, SGK'nın ilaç bedelini yargılama boyunca karşılamasıdır.
Tedbir kararı kesin hüküm değildir: koşullar değişirse değiştirilebilir veya kaldırılabilir, asıl davanın sonucunu da belirlemez. Tedbir alınması davanın kazanılacağı, reddedilmesi de kaybedileceği anlamına gelmez.
Tedbir İçin Ne Gerekir? Yaklaşık İspat ve Tıbbi Rapor
Tedbir isteyen taraf, dilekçesinde dayandığı tedbir sebebini ve türünü açıkça belirtmek ve davanın esası yönünden haklılığını yaklaşık olarak ispat etmek zorundadır (HMK m. 390/3). Yaklaşık ispatta tam kanaat aranmaz; hâkimin, iddianın doğru olma ihtimalini doğru olmama ihtimaline göre ağır basar bulması yeterlidir.
Uygulamada bu ölçüyü karşılayacak asıl delil tıbbi rapordur. Yargıtay'ın 2024 kararına göre tedbire dayanak olabilecek rapor, kabul görmüş ve yeterli nitelikte olmalı ve şu üç hususu ortaya koymalıdır:
Yargıtay 10. HD'nin 06.12.2024 tarihli kararına göre tedbire dayanak raporun ortaya koyması gerekenler.- İlacın hastalığın tedavisinde hayati öneme haiz ve kullanılmasının tıbben zorunlu olduğu,
- İlaçla yapılacak tedavinin bilinen mevcut tedavi yöntemlerine göre sürekli olarak daha etkin ve daha yararlı olduğu,
- İlacın kullanılmaması hâlinde hastanın sağlığında ciddi, hızlı ve geri dönüşü olmayan bir bozulmaya, ölüme, yaşam beklentisinde ciddi azalmaya veya yoğun acıya yol açacağı.
Yargıtay'ın 2024 Kararı: Bölge Mahkemeleri Arasındaki Ayrılık Nasıl Çözüldü?
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, 06.12.2024, E. 2023/8095, K. 2024/12495
İlaç bedelinin tedbiren karşılanması konusunda bölge adliye mahkemeleri birbirinden farklı kesin kararlar veriyordu:
- Diyarbakır BAM 7. Hukuk Dairesi (2022/3240 E., 2022/2477 K.) tedbiri, ilacın hastanın yaşamı için öncelikli ve acil olduğunu gösteren bir rapor bulunmadığı için kaldırmıştı; yani böyle bir rapor varsa tedbir verilebileceği görüşündeydi.
- Ankara BAM 10. Hukuk Dairesi (2022/2029 E., 2022/1805 K.) ise asıl davanın sonucunun tedbir yoluyla öne çekilemeyeceği, davanın esasını halleder nitelikte tedbir kararı verilemeyeceği görüşündeydi.
Diyarbakır Bölge Adliye Mahkemesi Hukuk Daireleri Başkanlar Kurulu, 5235 sayılı Kanun m. 35/3 uyarınca bu ayrılığın giderilmesini Yargıtay'dan istemiştir. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi oy çokluğuyla uyuşmazlığı Ankara BAM kararı doğrultusunda gidermiştir. Gerekçeye göre, yukarıdaki üç hususu ortaya koyan ve tedbire dayanak olabilecek yeterlilikte bir tıbbi otorite raporu dosyada bulunmadığında, bu aşamada davayı esastan çözecek nitelikte tedbir kararı verilmemelidir. Karar, bölge adliye mahkemelerinin hukuk dairelerine bildirilmek üzere Hâkimler ve Savcılar Kurulu'na gönderilmiştir.
Karara konu dosyalar kanser ilacına değil, iki nadir hastalık ilacına ilişkindi; ancak gerekçe, Kurumun ödeme kapsamında olmayan ilaçlarda tedbir taleplerinin tamamını ilgilendirecek genellikte kaleme alınmıştır ve kanser ilaçlarına ilişkin yerleşik ölçütlere de atıf yapmaktadır.
Karşı oy ne diyor?
Kararda bir üye karşı oy yazmıştır. Karşı oya göre HMK tasarısında yer alan "asıl uyuşmazlığı çözecek nitelikte olmamak şartıyla" ibaresi Meclis Adalet Komisyonunda metinden çıkarılmıştır; bu nedenle kanunda böyle bir yasak yoktur. Karşı oy, yaklaşık ispat için şu delillerin yeterli sayılması gerektiğini savunmuştur: kişinin Kurum sigortalısı olması, kanser teşhisi, tedavi eden hekimin ilacın yaşamsal önemini belirten raporu, hastanenin onayı ve ilacın kullanım ve satış izni ile ruhsatı. Karşı oy görüşü bağlayıcı değildir; ancak tedbir talebinin hangi belgelerle desteklenmesi gerektiğini göstermesi bakımından yol göstericidir.
Anayasa Mahkemesi ve AİHM'de Tedbir
Yargıtay kararında aktarıldığına göre Anayasa Mahkemesi, 2020 yılında bireysel başvuru kapsamında verdiği bazı tedbir kararlarında (başvuru no. 2020/23242, 2020/22945, 2020/23206), ilacın başvurucunun yaşamı için önemli ve acil olduğunu gösteren raporların bulunduğu dosyalarda tedbir taleplerini kabul etmiştir.
Karşı oyda ayrıca Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin A.A./Türkiye (Başvuru No. 50624/19) başvurusunda 2.10.2019 tarihinde tedbir kararı verdiği aktarılmaktadır: başvurucunun iş mahkemesi ve Anayasa Mahkemesindeki tedbir talepleri sonuçsuz kalmış, AİHM ise yaşam hakkının risk altında olduğunu dikkate alarak pembrolizumab etken maddeli Keytruda tedavisinden kişisel masrafa maruz kalmadan yararlandırılması gerektiğini Hükümete bildirmiştir.
Bu yollar olağan kanun yollarının yerine geçmez; ancak iç hukuktaki tedbir talebi sonuçsuz kaldığında gündeme gelebilecek başvuru yollarıdır ve orada da belirleyici olan, ilacın yaşamsal önemini ve aciliyetini gösteren tıbbi belgelerdir.
Tedbir Nerede ve Nasıl İstenir? Süreler
Tedbir, dava açılmadan önce esas hakkında görevli ve yetkili mahkemeden; dava açıldıktan sonra ise ancak asıl davanın görüldüğü mahkemeden istenir (HMK m. 390/1). Hakların derhâl korunmasında zorunluluk bulunan hâllerde hâkim, karşı tarafı dinlemeden de tedbire karar verebilir (HMK m. 390/2). Görevli mahkemenin sigortalılık statüsüne göre değiştiğini unutmayın (yukarıdaki kutu).
İhtiyati tedbirde kaçırılmaması gereken süreler (HMK m. 393, 394, 397).Kaynak: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 341, 391, 393, 394, 397. Süreler hak düşürücü niteliktedir.| Adım | Süre | Madde |
|---|
| Tedbir kararının uygulanmasını talep etmek | Kararın tefhim veya tebliğinden itibaren 1 hafta; aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar | HMK 393/1 |
| Dava açılmadan önce alınan tedbirde esas davayı açmak | Uygulama talebinden itibaren 2 hafta; aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar | HMK 397/1 |
| Karşı taraf dinlenmeden verilen tedbire itiraz (SGK) | Uygulamadan veya tutanağın tebliğinden itibaren 1 hafta | HMK 394/2 |
| Tedbir talebinin reddine karşı | İstinaf; öncelikle incelenir ve kesin olarak karara bağlanır | HMK 391/3, 341/1-b |
| Tedbirin etkisi | Aksi belirtilmedikçe nihai karar kesinleşinceye kadar sürer | HMK 397/2 |
Emekli Sandığı iştirakçilerinde: yürütmenin durdurulması
Uyuşmazlık idari yargıda görülüyorsa geçici koruma, HMK'daki ihtiyati tedbir değil, İdari Yargılama Usulü Kanunu'ndaki yürütmenin durdurulması kurumudur. Bunun için idari işlemin uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi gerekir; karara karşı tebliğden itibaren yedi gün içinde bir defaya mahsus itiraz edilebilir ve aynı sebeplere dayanılarak ikinci kez istenemez (İYUK m. 27).
Teminat ve Dava Kaybedilirse Ne Olur?
Tedbir isteyen, haksız çıkması hâlinde karşı tarafın uğrayacağı muhtemel zararlara karşılık kural olarak teminat göstermek zorundadır. Talep resmî belgeye veya başkaca kesin bir delile dayanıyorsa ya da durum ve koşullar gerektiriyorsa mahkeme, gerekçesini göstererek teminat alınmamasına karar verebilir; adli yardımdan yararlanan kişinin teminat göstermesi gerekmez (HMK m. 392/1).
Tedbir, davanın sonucunu kesinleştirmez. Tedbir talebinde bulunulduğu anda haksız olunduğu anlaşılır ya da tedbir kalkar veya itiraz üzerine kaldırılırsa, lehine tedbir verilen taraf haksız tedbir nedeniyle uğranılan zararı tazminle yükümlüdür; bu tazminat davası hükmün kesinleşmesinden veya tedbirin kalkmasından itibaren bir yılda zamanaşımına uğrar (HMK m. 399). Bu risk, tedbir talebinin baştan güçlü belgelerle hazırlanmasını ayrıca önemli kılar.
Tedbir Talebinden Önce Hazırlanacak Belgeler
Yukarıdaki ölçütler ve karşı oyda sayılan deliller birlikte değerlendirildiğinde, talep şu belgelerle desteklenmelidir:
- Tedavi eden hekimin, ilacın yaşamsal önemini ve aciliyetini ve kullanılmaması hâlindeki sonuçları açıkça belirten raporu
- Sağlık kurulu raporu ve varsa üniversite hastanesi tıbbi onkoloji görüşü
- İlacın ruhsat bilgisi; ruhsat dışı kullanımda Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu'nun endikasyon dışı kullanım onayı
- SGK'nın yazılı ret yazısı ve ret gerekçesi
- Sigortalılık statüsünü gösteren belgeler ve hizmet döküm föyü
- İlaç daha önce kişisel imkânla alınmışsa fatura, reçete ve ödeme belgeleri
Esasa ilişkin ölçütler, SUT durumu ve karar dizini için akıllı kanser ilaçlarında SGK geri ödemesi rehberimize; ilaç ilaç ödeme şartları için SGK akıllı kanser ilacı listesine bakabilirsiniz.
Önemli: Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye veya hukuki danışmanlık değildir. İlacın gerekliliği ve tedavinin seçimi tedaviyi yürüten hekimin kararıdır. Tedbirin verilip verilmeyeceği her dosyanın kendi tıbbi belgelerine ve mahkemenin değerlendirmesine bağlıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Akıllı ilaç davasında ihtiyati tedbir istenebilir mi?
Evet. Yargılama sürerken ilacın SGK tarafından karşılanması ihtiyati tedbir yoluyla istenebilir (HMK m. 389, 391). Ancak Yargıtay 10. Hukuk Dairesinin 06.12.2024 tarihli kararına göre, ilacın hayati önemini, mevcut tedaviye üstünlüğünü ve gecikmenin ağır sonuçlarını gösteren yeterli bir tıbbi otorite raporu yoksa davanın esasını çözecek nitelikte tedbir verilmemelidir.
İhtiyati tedbir kararı ne kadar sürede verilir?
Kanunda belirli bir süre öngörülmemiştir. Hakların derhâl korunmasında zorunluluk varsa mahkeme karşı tarafı dinlemeden de karar verebilir (HMK m. 390/2). Süre, dosyadaki belgelere ve mahkemeye göre değişir.
Tedbir talebi reddedilirse ne yapılabilir?
Ret kararı gerekçeli verilir ve bu karara karşı istinaf yoluna başvurulabilir; başvuru öncelikle incelenir ve kesin olarak karara bağlanır (HMK m. 391/3, 341/1-b). Tedbir kararları kesin hüküm oluşturmadığından, yeni tıbbi raporlarla talebin yeniden değerlendirilmesi istenebilir.
Tedbirle ilaç karşılandıktan sonra dava kaybedilirse ne olur?
Tedbir, davanın sonucunu kesinleştirmez. Tedbir talebinin baştan haksız olduğu anlaşılır ya da tedbir kalkar veya kaldırılırsa, haksız tedbir nedeniyle doğan zararın tazmini gündeme gelebilir (HMK m. 399).
Teminat ödemem gerekir mi?
Kural olarak teminat istenir; ancak talep resmî belgeye veya kesin bir delile dayanıyorsa ya da koşullar gerektiriyorsa mahkeme teminat almayabilir. Adli yardımdan yararlanan kişiden teminat istenmez (HMK m. 392/1).
Emekli Sandığı'na tabiysem ihtiyati tedbir isteyebilir miyim?
1 Ekim 2008'den önce memur olarak çalışmaya başlayanlar, emeklileri ve hak sahiplerinde dava idari yargıda görülür. Orada geçici koruma, İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 27'deki yürütmenin durdurulmasıdır; telafisi güç zarar ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartları birlikte aranır.
İlgili Makaleler
İlaç bedelinin SGK tarafından karşılanmasına ilişkin süreçler hakkında ayrıntılı bilgi için akıllı ilaç ve SGK geri ödeme davaları sayfamızı inceleyebilirsiniz.